Seçme Özgürlüğü
Pazar Yazıları No: 055
Bu pazar sabahı uzun zamandır uykusuz ve yoğun geçen haftalara inat güzel bir uyku çekerek merhaba dedim...
Güzel bir günaydınlaşmanın ardından gece yarısı saat bir gibi gelmiş bir mesaja takıldı gözüm. Eski bir öğrencimden (tahminimce 25 yıl önce lisans öğrencisi iken ders almışlardı benden) gelmiş bir cümle. Kendisi bir felsefeci akademisyen ve alanında oldukça çok yazısı ve kitabı olan bir profesör. Ontoloji alanında yazıları ve kitapları var.
Gönderdiği cümle bilme ve seçme ile ilgili idi. Mutluluk ile ilgili geçen haftaki yazıma atfen gönderilmiş bir cümle idi...
Oldukça uzun bir karşılıklı ve doyurucu bir yazışma oldu - uykusuzlukdan muzdarip iki insomniyak okurun entelektüel sohbeti diyelim bu sürece. Teolojiden girip edebiyata; oradan ontolojik sorulardan bilgi felsefesinden dalıp; kuantumda seçme özgürlüğüne; ve bununla ilintili bilinç konusuna girip - maddenin canlı veya cansız olmasının taksonomik olarak mümkünsüzlüğüne uzanan yazışma sonrasında da edebiyata doğru kaydı.
Benim elimde altı yıldır atıl bekleyen yeni bir edebi tür olabilecek roman projemden - Kirliyan Fotoğrafçılığına uzanan ve karşılıklı kitap tavsiyeleri ile biten bir sanal diyalog gelişti bu pazar sabahı... Ben ona Dan Brown'ın son kitabının (Secret of Secrets) nasıl bir üst akıl projesinin ürünü olduğunu (tıpkı bir önceki Origin kitabı gibi...) o da bana bu minvalde CIA'e danışmanlık yapan Frederick Stark'ın Kayıp Aydınlanma kitabını önerdi... Bizde de benzer misyon ile çok üst düzeyde akıl hocalığı yapan "bazı" sosyal bilimciler olduğunu söyledim.
Kısaca konu seçme ve seçilme üzerinden farklı interdisipliner mecralarda mekik dokudu. Ben konuyu gündelik ve bireysel hayatımıza indirgemek istiyorum. Neyi yaşamayı seçeriz, kimi seçeriz hayatta veya seçiliriz veya seçilmeyiz ve reddediliriz birileri tarafından? Kimleri seçeriz ve alırız hayatımıza ve kimleri ne sebepler ile dışarıda bırakırız?
İki evlilik (biri çok uzun diğeri de çok kısa!) yapmış ve farklı düzlemlerde yoğun duygusal birliktelikler yaşamış ve bu konuda nispeten tecrübeli bir birey olarak bu soruları da düşündüm ister istemez. Öncelikle kendi adıma ve sonrasında da birlikte olduğum insanlar adına...
Özünde insan seçme hürriyeti sahip bir yaratılmış diye öğretildi bize derslerde... Ta Adem'in yasak meyveyi yeme tercihini kullandığı güne kadar uzuyor bu mitik hikaye... Sonra da o süreç başlıyor: tercihin sonuçları... Bir sürgün yeri olarak dünya hayatı başlıyor insan denen stereotipik bir tür olarak bu canlının... Bu gezegende bize biçilen ömür dediğimiz süreçte (kendi hayatına son verme kararı almadıkça; bakınız Al Alvarez: Savage God adlı kitabı..) her gün binlerce minik seçim yapıyoruz farkında bile olmadan.
Ailemizi, kardeşlerimizi, doğduğumuz evi, akrabalarımızı, milliyetimizi ve doğduğumuz coğrafyayı (kader mi bu?) seçememekle birlikte; arkadaşlarımızı, hayat arkadaşlarımızı, dostlarımızı seçebiliyor ve bunların arasında istemediklerimizi hayatımıza almamayı tercih ederek ilerliyoruz kimilerini geride bırakarak...
Ne ilginçtir ki bazen de hayatımızda olmasını çok istediğiniz kişiler öyle ya da böyle bir sebeple hayatımızda olmamayı tercih ediyor ve bu bağlamda olmaktan imtina edebiliyorlar.
Ama bazı önemli seçimlerimiz (eş ve iş başta olmak üzere) tüm hayatımızı derinden etkiliyor ve sonuçları da sarsıcı oluyor. Bazen bu seçimlerimiz neredeyse tüm hayatımızı alt üst ediyor; darma duman oluyoruz psikolojik olarak ve uzun süreli travmatik yıpranmalar yaşıyoruz...
Bazen de seçimimiz bizi mutlu ediyor. Kimi zaman hayatımıza - kısa veya uzun süreli - giren insanlar bize çok sağlam dersler verip çekip gidiyorlar. Bazen de biz o kişileri hayatımıza aldığımız için büyük pişmanlıklar yaşıyoruz. Bazen de geç kalmış seçimlerimiz bizi buluyor ve bize huzur getiriyor.
Geçen hafta düzey bitirme sınavı öncesi derslerin son haftası idi. Ders kitabının son üniteleri gelecek zamana ayrılmış. Predictions about Future... Benim yeni nesil ile konuşmayı çok sevdiğim bir konu bu. Bundan 5, 10 ve 20 yıl hatta 40 yıl sonra sonra ne yapıyor olacaksınız?
Çoğu öğrenci (18-22 yaş aralığı genelde) evlilik istemediğini söyledi. Bunun gündemlerinde olmadığını söylediler. Ben de bu kararı kendilerinin veremeyeceğini söyledim onlara. Birden kendinizi bir ilişkinin içinde buluverirsiniz. Bu sizin seçiminiz değildir. Çoğu seçim gibi görünen şey aslında seçim bile olmayabilir...
Felsefeci arkadaşımın dediği gibi: biz seçimli varlıklarız. Tanrının seçtiği. Bu hayattan öğrenecek daha çok şeyimiz var. Zaman bize alternatifler sunacak ve biz o seçimlerimizin sonuçlarını tecrübe edeceğiz. Engel olamadığımız cüzi irade denen kısım burası... Bazı şeyleri reddetme şansımız olduğu gibi reddedilme olasılığımız da bizim yolumuzu çiziyor.
Siz tercihinizi yapın bakalım zamanın efendisi nasıl bir hayat biçmiş bize yaşayıp görelim...
Güzel ve mutlu bir gün geçirmeyi tercih etmeniz umuduyla iyi pazarlar diliyorum...